Holy Communion

An Introduction to the Divine Liturgy of the Armenian
Apostolic Church

By: Fr. Daniel Findikyan

Worship in the Armenian Church

      In Armenian the word that we translate as “worship” is “yergeerbakoutyoun.”
Repeated often in the Divine Liturgy, the word means literally “kissing the ground.” It  says a lot about the Armenian understanding of what we do in church. The Armenian  Church, like all the ancient Christian churches, worshps not only in words, but also in  gestures and rituals that express beyond words what we believe about God and our  relationship with him. Words and thoughts alone cannot express all that we believe. The entire body and all the senses are involved. Offering incense, standing, raising our arms, bowing down, kneeling, venerating, moving in processions, elevating symbols of our faith, singing, these are the active ways in which we proclaim our faith.
Another word that all of the ancient churches use for “worship” is liturgy
[bashdamounk], a word that in Armenian and Greek implies effort. (The same Greek
root is found in the word “energy”). Worship in the Armenian Church is liturgical; it involves effort and energy by the faithful. Though the pews, curtain, and elevated altar  might make the Divine Liturgy appear as a performance for an audience to sit and watch,  it is not at al a show. In the Armenian Church, all the people officiate, celebrating their salvation by Jesus Christ in the Church.
The salvation that we celebrate is a new and never-ending condition where
mankind can live in everlasting, joyous communion with its Creator. The New Testament tells how God entered human history and revealed himself to the world physically, in the person of his Son, Jesus Christ. His birth as a human being, and his death and resurrection have brought about this climax in humanity’s relationship with God. God accomplished all of this out of his great love for his creatures, and he only desires that we accept it, that we recognize WHO he is, and WHAT he has done for us.
This is the aim of worshiping: to proclaim and celebrate in words and rituals the new life God has given us by his Son, Jesus Christ in the Church. Consequently, our worship is corporate. It is an undertaking of the Church, the community of people who have been blessed with God’s promises. Although private devotion also has a place in the Christian’s life, Christian faith is always based on a community of people. The first thing Christ did when he began his ministry was to 
gather a community of followers around him. The major theme of the Divine Liturgy,
the Church’s main worship service, is the communion of the faithful of the Church with
each other and with Jesus Christ in holy communion. This is why our worship services
so often repeat, “Let us commit ourselves and one another to the Lord our God,” and
most of our prayers use “we.”
Furthermore, our worship belongs to the entire Church. The Divine Liturgy is not
just people saying their own private prayers in the same place at the same time. Worship
means a community together in heart, soul and mind, praying to God “with one accord,”
“with one mouth,” “with one word,” as our prayers say. So the progression of the liturgy
should be known by all, not just the priest, choir director and deacons. In the Armenian 2
Church we do not make the service up as we go along, or substantially change it from
week to week. This is so that we can pray together.
Moreover, our worship is a commemoration. If worship consists of proclaiming
WHO God is, and WHAT he has done for us, then we must recall the Biblical history of
our salvation, event by event. Already in the Old Testament, the Israelites worshipped
this way, by listing all of the events in their history for which God was the inspiration (Ps
136 and Josh 24:1-15). For the Church, every service, and particularly the Divine
Liturgy, is a celebration where the Church remembers its salvation (the word “remember”
is used frequently in the Divine Liturgy). This was accomplished in the life of Jesus
Christ, that is, in his incarnation (birth as a human being), baptism, healing and teaching
ministry, betrayal, crucifixion, death, burial, resurrection and ascension to heave where
he reigns with God the Father. This commemoration also includes events that have not
happened yet, like Christ’s second coming at the end of time, the last judgment and the
fulfillment of all of God’s promises. So Christian worship is a commemoration of past,
present and future: the entire history of the relationship between God and his people.
What is the Divine Liturgy?
The principal liturgical service of the Armenian Church is, as its name implies,
the Divine Liturgy (in Armenian, Badarak). The Badarak is not merely one of the things
the Church does. It is the most important expression of the Church’s faith and identity.
On the last night of his earthly life, Jesus Christ gathered his followers together
for one final meal with them, a traditional Jewish ritual meal that included prayers,
psalms, breaking bread and sharing a cup of wine. The accounts of this incident in the
New Testament tell us that the meal was progressing normally until Jesus took the bread
into his hands, and having blessed it and broken it — just as he always had — he
unexpectedly proclaimed, “This is my body which is for you.” We can only imagine the
confusion in the minds of Jesus’ disciples. It must have seemed like a scandal to deviate
from the usual course of this traditional meal. Later, having blessed a cup of wine, Jesus
held it in front of them saying, “This cup is the new covenant in my blood. Do this, as
often as you drink it, in remembrance of me.” St. Paul adds, “For as often as you eat this
bread and drink the cup, you proclaim the Lord’s death until he comes” [1Cor11:23-26].
Jesus’ apostles did repeat this ritual in commemoration of their Lord. The four
gospels, the Acts of the Apostles, the epistles of St. Paul and other ancient Christian
writings tell us that the young Christian community considered the regular observance of
this ritual, instituted by Jesus Christ himself, to be their most important Christian
obligation. It was for them a way to “be one” with Jesus Christ and to recall the mystery
of perfect and everlasting life with God that he brought about for them, the life that he
himself was: “I am the way and the truth and the life” [Jn 14:6].
As the Christian faith grew and spread throughout the world, this ceremony
developed according to the various cultures that embraced it, a symbol of the very
identity of the Church. The earliest known writings in the Armenian language show that
the Armenians considered the principal expression and proclamation of their Christian
faith to be the Divine Liturgy, the service centered on communion of Christ’s Body and
Blood. The fifth-century Armenian historians known as Faustus and Agathangelos
describe Armenians celebrating the Eucharist in monasteries and other settings, and they 3
quote from prayers which are still used today. Those prayer fragments and scenes from
the liturgy form a link between us and the earliest Armenian Christians.
Two Halves of the Badarak:
In all of the ancient Churches, the Divine Liturgy consists of two large blocks:
the Synaxis [Jashou Zham], and the Eucharist [Kohapanoutyoun]. In the Armenian
Badarak these two halves are preceded by a preparatory introduction and end with a brief
conclusion, both late additions to the ancient two-part structure.
The Synaxis, which means “Assembly,” or “Gathering together,” is often called
the “Liturgy of the Word,” because this part of the Divine Liturgy center on the reading
of passages from the Bible, especially the Holy Gospel. The Armenian Church fathers
always emphasize that in the reading of the Gospel Jesus Christ himself is revealed.
Around the turn of the eighth century, the Armenian theologian Stepanos of Siunik (†735)
wrote, “…It is not a delegate who pronounces the Gospel, or even an angel, but the Lord
of heaven and earth himself, saying, ‘I came from the Father and have come into the
world’ [Jn 16:28].” So Christ is revealed in the Gospel reading and this corresponds to
his revelation by his body and blood in Holy Communion.
The Synaxis has its roots in the ancient Jewish synagogue service. The earliest
Christians were Jewish converts, and at least until the early second century, they
continued the liturgical traditions of their forefathers, reorienting them, however, in the
spirit of the new Christian faith. St. Justin the Martyr (†c. 165) describes a Christian
synaxis of scriptural readings, sermon, common prayers and kiss of peace followed by
the Eucharist; an outline similar to ours today.
In Armenia, Stepanos of Siunik (cited above) gives the earliest and most complete
account of the Synaxis. He describes a ceremony at the third hour (9:00 a.m.), on the
“great day of the resurrection of our Lord” (Sunday). That service begins with a
procession into the Church to the altar, a procession with the gospel book around the altar
while singing “Holy God…” [Soorp Asdvadz], a litany, scripture readings, alleluia, the
gospel reading, recitation of the Creed, and a closing litany and prayer. This ancient
outline corresponds to our Synaxis, except for some minor additions made by the twelfth
Eucharist: Giving Thanks
The second block of the Badarak is called the “Eucharist,” a Greek word meaning
“thanksgiving.” We give thanks to the Lord because he has saved us and cares for us.
The heart of the Eucharist in all ancient Christian traditions is called the Anaphora or
Eucharistic Prayer [Khorhrtamadooyts or Kohootyan Aghotk]. This long prayer is recited
by the priest on behalf of al the people.
Each of the ancient Churches has its own repertory of individual Eucharistic
prayers which are similar in literary structure and theme, but vary in content. Most of
them are quite ancient and bear the names of great Church Fathers. The Eucharistic
prayer printed in this book and used every Sunday in the Armenian Church throughout
the world is attributed to St. Athanasius, the great fourth-century Egyptian theological
who so greatly inspired Armenian theological thinking. The Anaphora of St. Athanasius
reflects the individuality of the Christian faith as experienced in Armenia. It brings 4
together all of the these of the Divine Liturgy: thanksgiving, worship, commemoration,
sacrifice, Holy Communion, and the celebration of our salvation.
In the Divine Liturgy, the Church takes unleavened bread and wine and offers
them to God. We ask that he sanctify them by his Holy Spirit and change them into the
Body and Blood of Jesus Christ, a means for our communion with him. The Armenian
Church believes that when we receive holy communion, we are not eating mere bread
and wine. By the power of God, we are receiving Christ himself, as He commanded us,
in a manner which, we admit, is beyond our comprehension.
Holy Communion is a sign of the union of each member of the Church with the
other and with God. When a piece of bread is broken into small pieces and distributed to
the members of a group to eat, it is an act of unification: that piece of bread that was
once whole is now shared by the members of the group. It brings them together. Sharing
a single cup of wine has the same meaning. When that bread is not just bread, but Christ
himself, and when that cup of wine is not just wine, but Christ’s life-blood, then we can
see the power of this ritual as a real communion (“co-union”) with each other and with
the Son of God. Having done this, we become the Church, the body of Christ, in the
fullest sense. And this is what Christianity is all about: “The cup of blessing which we
bless, is it not a participation in the blood of Christ? The bread which we break, is it not
a participation in the body of Christ? Because there is one bread, we who are many are
one body, for we all partake of the one bread.” [1Cor 10:16]
We participate most fully in the Divine Liturgy when we receive holy communion.
It is the greatest Christian privilege, and ideally, baptized members of the Armenian
Church should receive communion whenever the Badarak is celebrated.
How to Participate Meaningfully in the Divine Liturgy
1. Make a commitment. Liturgy is active. Those who desire to make it more
relevant in their lives need to be willing to make the effort to learn it and understand it.
This is the path to faith, to the knowledge of God, and to participation in the Divine
Liturgy. Like faith, worship is not easy and it does not come automatically.
2. Go to Church every Sunday and be part of the Divine Liturgy. We do not learn
the Divine Liturgy by reading or talking about it, but by doing it regularly. Worship in
word and in ritual: Imprint yourself with the sign of the cross every time the Lord’s
name is mentioned, at the beginning and end of prayers, and at any other time that you
wish, as a sign of faith. Bow down to the Lord when invited by the deacon [“Let us bow
down to God” Asdoodzo yergurbakestsook]. Recite the Nicene Creed and make the effort
to live out that confession of faith. During the hymn “Der Voghormya [Lord of mercy],”
pray for every person in the Church, by name if you can. Personalize the deacon’s prayer
petitions by silently adding the particular people and causes for which you would like to
pray. Greet the person next to you lovingly with the Kiss of Peace, the sign of our unity
as children of God.
3. Learn the Badarak. Thoughtfully read the texts and know them by heart. The
prayers offered by the priest are not private and they are not his. He is a spokesman for
the people. The prayers belong to the people. You participate in the Divine Liturgy to
the extent that you understand the prayers and endorse them with your signature,
“Amen.” 5
4. Read the Bible. It is the textbook of the Divine Liturgy. Liturgy is in the Bible
in action. Every word you hear in the Divine Liturgy is inspired by the Bible, often
verbatim. Every ritual you see has its roots in the Bible. The hymns are commentaries
on the Bible.
Is the Divine Liturgy biblical? Of course. Not only that, the Bible is liturgical.
Christ’s apostles were celebrating the Eucharist long before St. Paul wrote down the
earliest biblical account of the Last Supper [1Cor 11:23-26], and before the gospel
accounts of that event. The psalms and biblical hymns in the Old and New Testaments
were sung in the early Church before they were recorded in the Bible.
We need to know the Bible to worship actively.
5. Prepare yourself spiritually. Like any party of holiday, half the satisfaction of a
celebration is in the anticipation. The same is true of the Divine Liturgy. Starting on
Saturday evening and especially on Sunday morning you should begin to focus on the
mystery of the Divine Liturgy by prayer and fasting. Fasting is a physical aid to prayer.
A slight feeling of hunger helps us to remember that our real fulfillment is not in the
pleasure of eating, but in Christ and the spiritual nourishment he offers us.
6. Receive Christ in Holy Communion at every Divine Liturgy if possible. There
is no better way to participate in the Divine Liturgy, and to make it a meaningful and
powerful force in our lives than by receiving the Body and Blood of the living Son of
God into our bodies, and allowing him to work on us from the inside.
Սուրբ  Հաղորդութիւն
Եվ մինչ նրանք դեռ ուտում էին,
Հիսուս հաց վերցրեց, օրհնեց ու կտրեց և տվեց աշակերտներին
ու ասաց. «Առե՛ք, կերե՛ք, այս է Իմ մարմինը»: 
Եվ բաժակ վերցնելով՝ գոհություն հայտնեց, տվեց նրանց ու ասաց. 
«Խմեցե՛ք դրանից բոլորդ, որովհետև այդ է նոր ուխտի Իմ արյունը, 
որ թափվում է շատերի համար՝ իրենց մեղքերի թողության համար:
(Մտթ. ԻԶ 26-28)
    Աստված շատ ավելի է սիրում Իր որդիներին, քան թե մայրն իր մանկանը. «Մի՞թե կինը կմոռանա իր երեխային կամ չի գթա իր որովայնի ծնունդներին, և եթե կինը մոռանալու էլ լինի այդ, Ես, սակայն, չեմ մոռանա»,- ասում է Տերը (Ես. ԽԹ 15):
    Մենք տեսնում ենք, որ մայրն իր զավակի առողջության համար կաթով սնունդ է տալիս նրան: Այսինքն՝ սնում է նրան իր մարմնով ու արյամբ: Առավել ևս աշխարհի Փրկիչը՝ Հիսուս Քրիստոս, Իր հավատացյալներին իբրև Ի՛ր հոգուց ծնված մանուկների սնուցում է Ի՛ր մարմնով ու արյամբ: Եվ այդ երկնային սնունդը մարդուն հավիտենական առողջություն կպարգևի, ինչպես Պետրոս առաքյալն է ասում. «Որպես նորածին երեխաներ միշտ փափագող եղեք բանական և անխարդախ կաթին, որպեսզի նրա միջոցով աճեք փրկության համար, քանի որ արդեն ճաշակել եք, որ քաղցր է Տերը» (Ա Պետրոս Բ 2-3):
    Հիսուս ասում է. «Ճշմարիտ, ճշմարիտ եմ ասում ձեզ, եթե չուտեք մարդու Որդու մարմինը և չըմպեք Նրա արյունը, ձեր մեջ կյանք չեք ունենա: Ով ուտում է Իմ մարմինը և ըմպում Իմ արյունը, հաւիտենական կյանք ունի. և Ես նրան վերջին օրը հարություն առնել պիտի տամ, քանի որ Իմ մարմինը ճշմարիտ կերակուր է, և Իմ արյունը՝ ճշմարիտ ըմպելիք» (Հովհ. Զ 54-57):
    Առաջին հայացքից թվում է, թե շատ խիստ խոսքեր է ասում Հիսուս: Եվ իրոք, ինչպես վկայում է Ավետարանը (Հովհ. Զ 53-63), շատերը գայթակղվելով հեռացան Նրանից՝ չհասկանալով այդ խոսքերի իմաստը: Սակայն մի պահ մտածենք. ինչո՞ւ եկավ Հիսուս աշխարհ, եթե ոչ իր կյանքը տալու աշխարհի համար: Ինչո՞վ է աշխարհը փրկվում, եթե ոչ Քրիսոսի զոհաբերությամբ, ուրեմն մենք ինչպե՞ս կարող ենք հետևել Քրիստոսին, առանց մասնակից լինելու Նրա կատարած զոհաբերությանը:
    Քրիստոս սովորեցնում է, որ սովորական հացը մեզ վրա ներգործում է միայն ֆիզիկական, նյութական կենդանություն ապահովելով, իսկ հոգևոր հացը ո՛չ միայն ֆիզիկական կենդանություն է ապահովում, այլև հոգևոր` պարգևելով հավիտենական կյանք: Եվ ինչպես մկրտությունը հոգևոր ծնունդ է, նույնպես սուրբ Պատարագը հաղորդության խորհրդով հոգևոր սնունդ է:
    Մարդիկ, որոնք սեր են տածում միմյանց նկատմամբ, իրենց զգացմունքներն արտահայտելի դարձնելու համար միմյանց հանդիպելով առատ կերակուրներով սեղաններ են գցում, երբեմն-երբեմն նաև նվերներ են տալիս: Հիսուս առավել սիրեց մեզ, այնքան սիրեց, որ նույնիսկ Իր մարմինն ու արյունը տվեց որպես կերակուր, որը մեզ համար հավիտենական կյանքի պատճառ եղավ:
    Հիսուս Իր քարոզչության ընթացքում տարբեր առիթներով անդրադարձել է, որ Ինքն է ճշմարիտ կերակուրն ու ըմպելին (Հովհ. Զ 32-35): Այդ խոսքերը Նա ամրագրեց հատկապես վերջին ընթրիքի ժամանակ:
    Տասներկու առաքյալների հետ սեղան նստած Հիսուս վերցրեց բաղարջ հացը, օրհնեց, տվեց նրանց ու ասաց. «Առեք, կերեք, այս է Իմ մարմինը»: Հետո վերցրեց անխառն գինով լի բաժակը, գոհություն հայտնեց, տվեց աշակերտներին ու ասաց. «Խմեցեք դրանից ամենքդ, որովհետև այդ է նոր ուխտի Իմ արյունը, որ թափվում է շատերի համար՝ իրենց մեղքերի թողության համար»: Այնուհետև ասաց. «Այս արե՛ք իմ հիշատակի համար» (Մտթ. ԻԶ 26-29, Ղուկ. ԻԲ 19):
    Հաղորդության խորհուրդը, Հիսուս Քրիստոսի կողմից վերջին ընթրիքին հաստատված, մեզ մեր երկրավոր կյանքի մեջ աննկարագրելիորեն մոտեցրեց Աստծուն: Ընդհուպ հաղորդվելով նրան շոշափելիորեն մեր անձերից ներս ենք ընդունում:
    Կա միայն մեկ մեղք. չփափագել Աստծուն և բաժանված կամ հեռացած լինել Նրանից, և կա միայն մեկ ցավ. մաքրություն, սրբություն չունենալ, այն է՝ միություն չունենալ միակ Սրբի հետ: Այս հանգույցն էր, որ լուծվում էր վերջին ընթրիքի ժամանակ:
    Հաղրդությունը կյանքի այն կարևոր պահն է, որով մենք հպվում ենք Աստծուն: Ո՛չ, չենք տեսնում նրան, ո՛չ, ձեռքերով չէ, որ շոշափում ենք Նրան, այլ շուրթերով է, որ Նրան ընդունում ենք մեր անձերից ներս: Զգալով Նրան մեր ամբողջ էությունից ներս միաժամանակ և՛ տեսնում ենք Նրան, և՛ շոշափում, և՛ ապրում Նրա սիրով:
    Երբեմն զգալով հաղորդության անհրաժեշտությունը, նշանակություն չենք տալիս պատրաստության այն ճանապարհին, որով անցնելով մենք պետք է մոտենանք այդ սրբությանը:
    Առաջին պարտավորությունը, որ մեր առջև դնում է Եկեղեցին, մկրտված լինելն է, ինչպես նաև՝ ուղղափառ վարդապետության խոստովանությունը:
    Շատ կարևոր է հավատո խոստովանությունը, որովհետև առանց այդ իմացության մենք չենք ըմբռնի, թե ի՞նչ ենք ճաշակում՝ սովորական հաց և գինի, թե՞ Քրիստոսի մարմին ու արյուն: Այս է պատճառը, որ հաղորդության ժամանակ հնչում է հավատո խոստովանության մի փոքրիկ դրվագ.
    «Ասացէ՛ք մեղայ Աստուծոյ. հաւատամք ի Հայր Սուրբ Աստուած ճշմարիտ, հաւատամք յՈրդին Սուրբ Աստուած ճշմարիտ, հաւատամք եւ ի Հոգին Սուրբ Աստուած ճշմարիտ: Զի Սա է կենդանի եւ կենդանարար մարմին եւ արիւն Տեառն մերոյ եւ Փրկչին Յիսուսի Քրիստոսի, որ լինի մեզ ի քաւութիւն եւ ի թողութիւն մեղաց մերոց: Խոստովանիմք եւ հաւատամք»:
    Հաղորդությունն ընդունելու երկրորդ կարևոր պայմանը հոգևոր մաքրությունն է: Պողոս առաքյալը հետևյալ խրատն է տալիս մեզ այս հարցում. «Ահա թե ինչու, ով որ ուտի այս հացը կամ խմի Տիրոջ այս բաժակն անարժանորեն, պարտական պիտի լինի Տիրոջ մարմնին ու արյանը։ Թող մարդ նախ ինքն իրեն փորձի և ապա ուտի այդ հացից ու խմի այդ բաժակից. որովհետև, ով ուտում է և խմում անարժանորեն, իր իսկ դատապարտությունն է ուտում և խմում, քանի որ չի զատորոշում Տիրոջ մարմինը։ Դրա համար իսկ ձեր մեջ բազում հիվանդներ և ցավագարներ կան, և շատերն էլ մեռած են. որովհետև, եթե մենք մեզ քննեինք, ապա չէինք դատապարտվի։ Իսկ եթե դատվում ենք, Տիրոջից խրատվում ենք, որպեսզի աշխարհի հետ չդատապարտվենք» (Ա Կորնթ. ԺԱ 27-30):
    Երբ հյուր ենք ընդունում մեր տանը, աշխատում ենք, որպեսզի այնտեղ ամեն ինչ մաքուր լինի: Երբ մեր անձերից ներս պետք է ընդունենք Աստծուն, առավել ևս պետք է մաքուր լինենք ո՛չ միայն մարմնով, այլ՝ հատկապես հոգով: Այս է պատճառը, որ հաղորդությունից առաջ պետք է քննենք ինքներս մեզ, զղջանք մեր սխալների համար, խոստովանենք Աստծու և Նրա պաշտոնյայի՝ հոգևորականի առջև: Այդ օրը պետք է նաև ֆիզիկապես մաքուր լինել: Այդ պտճառով մեզ հրահանգվում է հաղորդության օրը, նախքան հաղորդություն, որևէ կերակուր չճաշակել:
    Երբեմն մենք մեզ չափից ավելի անարժան ենք զգում՝ հաղորդությանը մոտենալու համար: Երբեմն էլ մոտենում ենք այդ սուրբ խորհրդին՝ առանց քնննելու մեզ: Իհարկե երկու մոտեցումներն էլ մոլորեցուցիչ են և վնասակար: Այս խնդիրը մեր առջև լուծում է Հովհան Մանդակունի հայրապետը՝ տալով հետևյալ բացատրությունը. «Երբ միտքդ չի վկայում քո սրբության մասին, հայտնի է, որ սուրբ խորհրդին մերձենալդ Աստծու կամքով չէ, ինչպես Պողոս առաքյալն է ասում. «Աստծու կամքն այս է՝ ձեր մտքի վկայությունը», և եթե քո միտքը վկայում է սրբությանդ մասին, Աստծու կամքով է մերձավորությունդ, իսկ եթե խղճմտանքով ես մոտենում, իմացի՛ր, որ դատապարտված ես դուրս գալու, և անօրեն, քան բոլոր անօրենները, որովհետև սա առավել մեծ անօրինություն է, քան արյունահեղ սպանողների չարությունը: Եթե մարդը մարդ է սպանում, մարդասպան է կոչվում, իսկ ով անարժանությամբ Տիրոջ մարմնին է հաղորդվում, նա աստվածասպան է, քանզի վերստին խաչում է Աստծու Որդուն»:
    Կյանքի իմաստը, էությունը և բերկրանքը ո՛չ թե կերակուրի մեջ է, այլ Աստծու հետ հաղուրդակցության: Այս մտածումով է, որ մենք պետք է մոտենանք սուրբ խորհրդին: Եվ որպեսզի մեր մերձեցումն Աստծու հետ ավելի իրական լինի, վերհիշում ենք այն կարևոր հանգամանքները, որոնք լրացնելու դեպքում իրավունք ենք ձեռք բերում հաղորդվելու:
    1. Անհրաժեշտ է մկրտված լինել, ինչպես նաև ունենալ ուղղափառ հավատի խոստովանություն:
    2. Հաղորդություն ընդունելու օրը, հաղորդությունից առաջ արգելվում է որևէ կերակուր ճաշակելը:
    3. Մինչև Աստծուն մերձենալու այդ պահը, նույնիսկ Պատարագից էլ առաջ, խրախուսելի է ինքնաքննությունը, որպեսզի ճանաչելով ինքդ քեզ կարող լինես վճռելու՝ հաղորդվե՞լ, թե՝ ոչ:
    4. Որևէ պատճառով ինքնաքննությունն անտեսելով հաղորդվելը արդարացուցիչ չէ:
    5. Մեղքի պատճառով Աստծու և մարդու միջև խզված կապը վերականգնելու լավագույն միջոցը հաղորդությունն է: Հետևաբար այդ կապը վերականգնելու համար պետք է զղջում և ցավ ունենալ գործած մեղքերի համար, այնուհետև՝ խոստովանություն:
Ամեն անգամ, հաղորդության ժամանակ Հիսուսի մեղմ և քնքուշ ձայնն է լսվում.
«Ես կերակուր եմ քեզ համար, որ ոչ թե Ինձ դարձնես քեզ նման, այլ դու դառնաս Ինձ նման»:
Վահան Զաքարյան